Ruben Monakhov

Vannacht zou ik de volle maan willen toeschrijven
aan de dichter Willem van Toorn, die vandaag
twee jaar geleden de ‘Blue Planet’ heeft verlaten.

Daan Cartens blikte toen terug op het leven en werk van zijn
goede vriend Willem van Toorn die ‘hartelijk en gul was, maar ook
eigengereid en eigenwijs en trots was op zijn ijdelheid.’

‘Op 18 mei 2024 stuurde Willem zijn vrienden een mailtje:
‘Helaas moet ik het laten afweten bij de presentatie van 30 mei.
Ik ben in het (uitstekend) ziekenhuis van Chateauroux beland.
Pech, hè!‘

‘Die presentatie betrof zijn laatste werk: ‘Kafka voor
beginners’, een aanstekelijke inleiding voor Kafkalezers,
geschreven in de klare taal die Van Toorn eigen was.
Hij heeft zijn boek nog in handen gehad, maar de eerste
positieve kritieken heeft hij niet meer kunnen lezen.
Hij overleed in de ochtend van 31 mei 2024, 88 jaar oud.’

Aldus Daan Cartens, hoewel die eerder ooit had gezegd:
“Willem gaat niet dood, die leeft veel te graag.”

Moge de volle maan vannacht haar licht laten schijnen over
Willem van Toorn zijn opmerkelijk nalatenschap, waarvan
hieronder een bevestiging ‘ins blaue hinein’.

Een kraai bij Siena

Hoe een kraai vliegt over de heuvels
bij Siena: een verkreukelde zwarte lap
boven het koperen landschap.
Werkt zich rot, denk je van onderaf,
met die averechtse vleugels.

Door de kijker zijn slimme snavel,
zijn eigenwijs hoofd: hij lapt
het toch maar. Niet de begaafde
vlechtwerken boven de stad
van de zwaluwen — hij blijft een aardse

zitter, die heeft gedacht: waarom
zij wel verdomme? en is opgestegen
om zich verbaasd te begeven
naar dit veel te grote blauw.

Hoe zich deze woorden bewegen
ongeveer van mij naar jou.

Willem van Toorn (1935-2024)
uit: Ik maak je hierin aanwezig (Querido, 2026)

En na het songfestivalgedruis, the sound of silence?
Alsook de bedenking: wat is er mis met een gewoon mooi liedje?
Zo’n liedje dat zich woord voor woord ontvouwt
en je verwonderd doet opkijken. Gezongen door een stem
die gerust mag kraken, mooie liedjes malen daar niet om.

Doch zonder windmachines, blote billen en uitzinnige
aankleedsels hebben veel liedjes blijkbaar niet veel meer om het lijf.
En daar horen, zo te horen, dampkring-ontvliedende kreten bij,
alsof ze op elke planeet moeten worden gehoord:
er mocht daar ook eens leven zijn..

Hijgende rond crossende zingmensen waarvoor
men in katzwijm valt, onder een flikkerend uitspansel,
zo groot als het heelal. Ik geef toe: mijn gezeur klinkt
behoorlijk ouderwets. Maar ach, wou de merel nog maar
zingen, je zou mij niet zo horen klagen.

Niettemin: ze zijn er nog wel, die mooie liedjes
voor des levens eeuwigheid. Alsof gezongen in de stilte van
de nacht, zoals bijvoorbeeld Frank Vander Linden dat kan,
of Robert Long, Stef Bos, Jan De Wilde…. Je moet er alleen
wat langer voor willen wakker blijven. Of slapeloos, desnoods.

Hoe kun je ooit blij zijn met een dode mus.
Wat een contradictio in terminis. Ik vond er plots eentje
bovenop de opgerolde tuinslang in het tuinhuis.

Al zou het ook een mereljong kunnen zijn, te zien aan
dat scherpe snaveltje? Maar veel maakt dat uiteindelijk
niet uit, ik kromp er hoe dan ook van ineen.

Die lijdensweg, dat ver open gesperde bekje,
dat bijna afgestorven pootje, waarmee het hopeloos bleek
te zijn vast geraakt tussen de tuinslang-windsels.

Ook de vleugeltjes stonden nog open, er was geen plaats
geweest om ze in te trekken. Van honger, van dorst en van kou
dus. En van een niet in te beelden schrijnende eenzaamheid.

Het is niet, omdat het vogeltje geen mens was, dat het mij
minder zou raken: dat maakt voor mij geen wezenlijk verschil
op zulke verbijsterende momenten.

Lijden verdwijnt niet omdat het voorbij is. Het blijft boven
de aarde hangen. Het is door niets nog weg te cijferen.Tijd is
een verzonnen begrip, vrees ik: er is alleen het eeuwige nu.

Ik weet mij geen raad met het lijden op de wereld: brein is
daarvoor te klein. Ogen te bang van doornen. Gemoed te
binnenskamers. Hart teveel eigenzuchtig gepomp.

Te onoplettend, te kwakkeldoof of te traag geweest? Ach,
mereltje-mus, ik hou me met jou verbonden. Het spijt me,
o zozeer, dat ik je niet eerder heb gevonden.

Wär ich ein Vögelein, wollt ich bald bei dir sein,
scheut Falk und Habicht nicht, flög schnell zu dir;
schöss mich ein jäger tot, fiel ich in deinen Schöss;
sähst du mich traurig an, gern stürb ich dann.

De maan was er
vannacht weer gloeiend bij,
en vandaag wens ik
iedereen een zonnig 1 mij?

Mocht brein het mij gunnen:
schrap het woord ‘geschrei,’
dat zou zomaar kunnen,
maar ’t blijft bij rijmelarij.

Buiten zoveel schoonheid,
doch in het binnenstebuiten gekeerde lijf heerst de
weggekwijnde versie daarvan? De zon is een volgspot
geworden om daarvan het bewijs te kunnen leveren?

Gaan we wentelteven, ja? Draai jezelf liever nog eens
om in die veel te hete pan, zodat je na de volle zon,
ook de volle maan weer kan zien.

Een opening naar het heelal,
of een zilveren polkadot op des hemels nachtgewaad?
Maar wat blijkt: ook de maan bleef niet onaangeroerd.

Tussen 1969 en 1972 lieten Apollo-astronauten 96 zakken
menselijke uitwerpselen en wel 70 ruimtetuigen achter
op het maanoppervlak, alles bijeen bijna 200 ton!

Bestaande uit meer dan 800 objecten,
zoals delen van maanlanders, diverse cameras,
12 paar laarzen, 5 Amerikaanse vlaggen, de bijbel van
astronaut David Scott, een foto van Charles Duke’s
familie, het Belgische kunstwerk
‘Fallen astronaut’ van Paul Van Hoeydonck…

En, jawel, ook een schijf met de vredesboodschap
van 73 gewezen wereldleiders. Wat ligt die daar
in godsnaam te doen?

Is dàt dan wat ik wilde weten,
voor het dempen van mijn zielekreten, die rijmen op
voor-wie-ik-liefheb-wil-ik-heten?

De maan is weer vol, maar niet van zichzelf,
daar kan ik dus nog wat van leren.

Verdonkeremaan mij
nog niet, volle maan,
ook al is er op een dag
geen ontkomen meer aan.

Al weet niemand nog dat
ik ooit dood ben gegaan,
dan nog zou ik je graag
aan de hemel zien staan.

Het regent weer blauw, en de zon schijnt,
maar daar zit ‘duveltjeskermis’ voor niks tussen, hoewel ik
dat op zich ook altijd een fascinerend schouwspel vind,
die doorheen het zonlicht vallende regendruppels.

Maar de Blauwe Regen, daar gaan mijn ogen
pas echt van knipperen, ik mag zelfs zeggen: flipperen.
Want ze kunnen die betovering ervan niet aan. Ze kunnen mij
niet doen geloven wat ik zie: het ongelooflijke als het ware.

Ineens hangen die dorre takken vol blauwe trossen.
Alsook de bomen met hun uitwaaierend groen. En dan voelt
dat doodgaan toch weer aan als een afschuwelijk pijnlijke zaak:
er op een dag niet meer te zijn: to see or not to see.

En dus probeer ik bij wijze van hedendaags spreken
een reserve-tank aan te leggen van geziene pracht,
voor in het geval van? Want één aanval in
de ‘Straat van Pardoes’ en je bent er niet meer.

Zon plast weer in ven & vijver,
rimpels versus rimpeling:
‘t water schrikt, dus ik beijver
mij voor recht & regeling.

Staar verbluft naar Blauweregen,
graaf mijn moeder uit haar graf:
krijg voor twee te zien gekregen,
waartoe zij haar volmacht gaf.

Tracht mijn zien & zijn te ijken
als een dis- en deelgenoot:
kijk, gekregen, blijf ik kijken
voor de dagen na mijn dood.

Zoveel pracht niet te benoemen
in wat was, wat is, wat wordt:
veel te vol om te verbloemen,
‘t lijfse leven schiet te kort.

Ben, zelfs dàt valt niet te claimen,
slechts ten dele slechts diegeen
die terecht dient waar te nemen:
véél te mooi voor mij alleen.

Dat liet me gisteren niet onberoerd,
die afspraak met jou in het park. Ik ben er nadien nog even
gaan rondfietsen met het kleine-meisje-in-jou achterop.
Hou je maar goed vast, heb ik gezegd.

Ik vond het, in uitgesteld relais, een ondraaglijke gedachte,
de manier waarop jij van kleins-af-aan je weg & jezelf moest
zien te vinden. Ik kan alleen nog maar omarmend aan jou
denken, voor al die keren dat dat niet is gebeurd.

De moeder, de vader en hun verlossende dood?
Omdat het was, wat het was. Omdat het is, wat het is:
wie zij waren en niet zijn geweest. Omdat het
niet is mogen worden wat je zo graag had gewild.

En zo is dit vogeltje uw kleine-meisjes-hart?
De vleugeltjes bijeengebonden, terwijl de hoogte wenkt
en de afgrond te diep is om veilig genoeg te kunnen landen?
Wat een aangrijpende machteloosheid.

Dat jij, ondanks alles, bent kunnen worden wie je bent,
dat wekt mijn ontzag. En als bij wonderlijk toeval kreeg ik
vanmorgen plots een gedicht van Ida Gerhardt onder ogen,
zo vlijmend trefzeker dat ik het bijna niet kon geloven.

Tristis imago

Wat staat gij naast mijn bed, Moeder van gene zijde?
Wat doet gij in mijn kamer in de zwarte nacht?
Kan mijn bestaan zich nooit van uw bestaan bevrijden,
dat gij mijn slaap nog met uw heimelijkheid bevracht?

Wat praat gij tegen mij, Moeder van gene zijde?
Ik wil niet wakker worden, als gij naast mij staat.
Het hart zal mij stukhameren, als ik moet lijden
het verschrikkelijk verwijt op uw gelaat.

Ida Gerhardt (1905-1997)

Echter, moge het inmiddels voor jezelf iets minder schrijnend zijn. Ik laat je bij deze omarmen door mijn eigen liefdevolle moeder.

Liefste Vader,

Wie het leven
heeft verworven,
zal op een dag
ook zijn gestorven.

Hoe dun is
die verbindingslijn,
’t zal vieren
of verstieren zijn?

Ik ben en blijf
uw eersteling,
en vader, wat een
zegening!

Vaders lievelingsmuziek

Al strooiden de paasklokken dit jaar vooral windeieren
en aprilse grillen in het rond, laat de haan maar kraaien,
laat de wind maar waaien, Pasen haalde sowieso weer
mooie woorden uit de mond van de ochtendstond.

Want ‘wedergeboorte’, wat een pasen-lijk woord,
en wat een jubelende betekenis: opstaan uit de dood.
Is dat niet waar wij allemaal van dromen, geprangd tussen
vroeger & heden, tussen de zachte krachten & de wrede?

Echter, wij mensen kunnen ons hoogstens ontdoen
van ‘dode cellen’. Niet alleen wat betreft huid & haren,
maar ook aangaande ons schilferig gemoed. Een ander soort
verrijzenis zit er voor ons niet in, ondanks mitsen & maren.

Al zou je er wel van dromen, voor al wie door geweld
is omgekomen. Dat ook zij vandaag hun graf mochten
verlaten, als een terechte ‘wiedergutmachung‘ voor
al wat hen niet mis-te-verstaan is aangedaan.

En hebben die astronouten op weg naar de maan dan
die doornenkroon niet gezien rondom onze bloedende
Aarde, zoals die ook door God’s zoon is uitgezweet,
als een hemeltergende hartekreet?

Hopelijk krijgen wij op deze verheven dag allemaal
een nieuw ei gelegd in ons innerlijk nest, en komt daar iets
uit tevoorschijn dat het bebroeden waard was: in ieder geval
iets dat rijmt op ‘sui generis’ of op ‘Spiegel der Behoudenis’?

Kom laat ons vrolijk zijn?
In Israël dan toch: “Laat de champagnekurken
maar knallen, we mogen voortaan mensen
waar-we-vanaf-willen nu weer gaan ophangen!”

En ja, wettelijk vastgelegd:
Taliban staat mannen toe hun vrouw te slaan
“tot zolang er geen botten breken
of blijvende zichtbare (!)wonden ontstaan.”

Ardeat vita: laat het leven bruisen?
Eerst mobiel internet, nu VPN-verbindingen:
Rusland legt internetgebruik van de bevolking
verder aan banden.

Nooit gingen zoveel bedrijven
failliet in de provincie Antwerpen,
met 6.000 banen op de tocht: “Ik zie geen licht
aan het einde van de tunnel.”

Het begrip ‘eer’ bevindt zich
tussen de benen van de vrouw in het hele
Middellandse Zeegebied. Clandestiene
maagdenvliesherstellers doen er gouden zaken.

‘Als je op zoek gaat naar de waarheid achter je
drijfveren en motieven, kom je niet altijd in
sprookjesland terecht. Het is niet altijd leuk wat je
van jezelf aan de weet komt’ aldus Connie Palmen.

Of Nietzsche: ‘Hij die met monsters vecht
moet erop toezien dat hij zelf geen monster zal worden.
Als je te lang in de afgrond staart, zal de afgrond
zich in jou weerspiegelen.’

‘In de klassenstrijd draagt het woord der poëten
lang niet zo ver als tien werkmansscheten’ aldus
Henk Spaan, die daarmee geen spaan heel laat van
het dichterswerk der bevlogenen.

Of de ultieme wens van Hans Vlek: ‘Als ik sterf,
dan liefst zoals Sarah Berhnhardt:
theatraal, groots, ontroerend. En dan weer
opstaan voor de bloemen’.

Maar ook Julian Barnes mag niet ontbreken:
“Elk verhaal van liefde is een potentieel verhaal
van verdriet.” Doch volgens Flaubert is ‘verdriet niet
ongezond, het voorkomt dat we verdorren.’

‘Als we maar goed ons best doen,
kunnen we gemakkelijk rampspoeden verdragen.
Die van anderen dan, bedoel ik.’
Aldus Mark Twain, de koning van de One-liners.

‘Om kwaad te zijn op de juiste persoon,
in de juiste mate en op het juiste moment, met de
juiste bedoeling en op de juiste manier: dat valt
niet mee’, wist Aristoteles eeuwen geleden al.

Doch zolang ik adem, zing ik: “Daar is de lente,
daar is de zon… bijna, maar ik denk dat ze weldra
zal komen! De Fallus Impudicus staat al in bloei,
en de blaadjes krijgen bomen!”

Ik ben al dagen lang een hommelkoningin.
Brutaal door een harde borstel bijeen geveegd,
en er behoorlijk gehavend onderuit gekomen.

Mijn rechter voorpoot nam een
onbedwingbare wuifhouding aan, heftig trillend
van laat ik het toch maar pijn noemen.

De vegende vrouw boog zich meteen jammerend
over mij heen, maar veel hulp ging daar niet van uit.
Tot ze terug kwam met een pot honing.

Eén druppel daarvan op haar hand
veranderde in een gouden beekje, waaruit ze mij
te drinken gaf als ware het de Lethebron.

Zo dronk ik mij de vergetelheid in om
niet meer te weten dat het vliegen mij ontnomen
was, want ook mijn vleugels bleken geraakt.

De vegende vrouw heeft nog drie dagen lang
mijn gekruip door de tuin opgevolgd om mij telkens
weer in de zon te zetten. Tot ze mij niet meer vond..

Maar kijk, ik ben er nog. Verder laat ik
noodgedwongen in het midden hoe het mij verder
zal vergaan, in de luwte van het ongewetene.

Doch zelfs al kroop ik alleen nog maar rond
alsof, en is vliegen er niet meer bij, de honingvrouw
denkt toch maar mooi ‘nog-altijd-aan-mij!’

Het lijken wel gouden lippenstiften voor mannen,
in beveiligde glazen vitrines, als waren het
de kostbare kroonjuwelen van de koninklijke familie.

Dezelfde bewonderende blikken, als lag daar
de Wolfers-tiara, opgebouwd uit 205 diamanten, maar
vergeet het, er staan mannen bij: het blijken wapens te zijn.

Wie daar nog van schrikt, ontkent de mens zoals hij is:
van kleins af aan met oorlogszucht behebt. We verschillen
zelden louter van mening, we voeren meestal strijd.

En dat is zo moeilijk, zo vermoeiend, we krijgen er
klauwen van & verwoestende dromen. Shakespeare
vroeg zich niet voor niets af: shame, where is thy blush?

Maar het hield ook Guido Gezelle bezig: ’t Is oorloge,
oorloge is ‘t, daar mensen zijn en dieren;
’t gevecht zit al dat leeft geboortevast in ’t been.
………
Wie, zonder krijgsgeweld, wie zal ‘t, O Heere, vinden,
dat onkamplustig is, dat vrij van de oude kwaal?
De dood tot in de wolken zit en spiedt mij!

“I still make mistakes when reading.
You wrote me ‘good morning’
and I read I love you.”

Aldus de Palestijnse dichter Mahmoud Darwish. Geboren op 13 maart 1941 zou hij vandaag dus 85 jaar oud zijn geworden. Het zijn er helaas, mede door hartproblemen, slechts 67 geworden. Mahmoud Darwish is één van de belangrijkste literaire stemmen van de Arabische wereld.

In Wikipedia lees ik: ‘In zijn werk werd Palestina een metafoor voor het verlies van zijn land, de geboorte en de heropstanding, de pijn van de verdrijving en de Palestijnse diaspora. Zijn werk werd meermaals bekroond en hij kreeg internationale erkenning voor zijn poëzie.’

Zijn bundel ‘Staat van Beleg’ geschreven in 2002 tijdens de tweede intifada, kreeg onlangs een tweede druk bij uitgeverij De Geus, in een vertaling van Ward Vloeberghs, John Nawas en Tine de Betue.

Als je geen regen bent, mijn liefste,
wees dan een boom
één en al vruchtbaarheid…. Wees dan een boom
En als je geen boom bent, mijn liefste,
wees dan een steen
doortrokken van dauw… Wees dan een steen
En als je geen steen bent, mijn liefste,
wees dan een maan
in de dromen van je geliefde… Wees dan een maan

Zo sprak een vrouw
tot haar zoon op zijn begrafenis

… via de Palestijnse dichter Mahmoud Darwish…

Toen ik dat vanmorgen te lezen kreeg voelde ik mijzelf voor even volkomen uitverteld. Vandaar dit boeiende signalement.

Nee, niet op het strand, zoals in dat liedje van Raymond van het Groenewoud. Al schudden ook zij met hun haren, en misschien hadden ook zij al wel eens gedroomd van een prins. Doen ze dat nog steeds?

Twee piepjonge meisjes dus, gisteren in het Kruidvat. Ook zij keken in het rond, maar niet op zoek naar modebladen, niet zoekend in hun tas, of pratend met een vriend. Er bleek iets geheel anders aan de orde.

Plots hielden zij mij staande, om mij vervolgens een uiterst aandoenlijke vraag te stellen: “Mevrouw, weet u waar de zwangerschapstesten liggen?” Iemand die meeluisterde zei: “Die liggen daar..” De twee meisjes bedankten mij, en schoten er naartoe. Ik riep hen nog na: “Ik hoop dat de uitslag is wat je wenst!” Ze draaiden zich nog even lachend om en…

Waarom heb ik hen niet gevraagd: “En moeten jullie dat nu zelf betalen? Zo ja, dan zal ik dat wel doen!” Ik kreeg het gevoel hen in de steek te hebben gelaten. Beseffen de jongens-hun-vriendjes wel wat zo’n meisjes meemaken op zulke hachelijke momenten tussen 1 streepje=niet & twee streepjes=wel? In dat laatste geval kan de ellende beginnen..

Veel geluk, twee meisjes,
ik hoop dat het een feest van opluchting is mogen worden.

De zon.
Die zich voortijdig verzon, nog ver weg van
de zomer, maar ook van het koperen ploertendom,
want dat speelt zich momenteel elders af.

De zon.
Die hommelkoninginnen wakker maakt
aan de verkeerde kant van het raam en mij bijgevolg
van felle bevrijdingsdriften voorziet.

De zon.
Die mij blij maakt omdat het geen hoornaar was,
die mij weer zou confronteren met het akelige doden
van zo’n overigens prachtige koningin.

De zon.
Die mijn doodzieke zusje doet verlangen zich daar even
in te willen koesteren, in zoveel verblindend licht dat ik
kan zeggen: doe je ogen dicht & ik zit naast jou.

De zon.
Die vannacht haar eigen verloren licht weerspiegeld
zal zien in de volle maan: wat een verrukkelijk
samengaan van werkelijkheid & wondere waan.

Een dunschalige, tweekleppige weekdiersoort
met 18 radiaire ribben en een verhoogde rib
waarin korte dorens staan?

Heeft een heterodont slot, met één cardinale
en twee laterale tanden in beide schelpen,
en filtert voedsel uit het water,

levend ingegraven in een zand- en
modderbodem? Dat lijkt wel de innerlijke
beschrijving van mijzelf te zijn.

(met dank aan Cycled Shells voor de subtiel beschilderde versie)