Ondanks de wetten & de weemoedigheid
tussen Elsschot’s beruchte droom & daad:
toch leren vliegen deze zomer, om gewoonweg
weg te vliegen: maar naar waar dan wel?

Om te beginnen, tortelduifsgewijs naar
de dikste tak van de Taxus in eigen tuin,
met diezelfde niet mis te verstane tortelroep:
I love you! I love you! I love you?

Of zal het in feite alleen maar neerkomen
op mezelf trachten te overstijgen,
en er eindelijk dan toch eens in te vliegen,
in die nabestaande ballast van ons huis?

Gedoemd dus tot traagzame zomerpost,
bevrijd echter van het dwingende betoog, om
van elk geworden woord te moeten denken:
ik had liever gehad dat het vloog?

Doch dat dichterlijk ‘verre tussen u en mij’
in Leopold’s ‘Rijkdom van het Onvoltooide’
valt niet in droefenis te verstaan: ik blijf
u nabij, ondanks dat verre-tussen-u-en-mij.

Iemand in zijn gat kruipen? Daar valt niet meer over te Ruttentutten, het is wat het is: iemand op zogenaamde slaafse, kruipende wijze vleien en dienen. De uitdrukking in verband met de Mark-Rutte-laudatio voor Trump op de Navo-top heeft zich inmiddels onuitwisbaar in de geschiedenisboeken genesteld als een tang op een varken.

Daar was zelfs die hilarische scène uit Borreltijd- Kabouter Prikkeprak destijds nog klein bier tegen, tijdens een zogenaamde nieuwe methode om darmpoliepen weg te snijden, met behulp van een kabouter die daartoe in het achterwerk van Arjan Ederveen kroop.

En waar patiënt Ederveen nog liet uitschijnen dat het toch wel wat pijn deed, vond Trumpie Dumpie het blijkbaar heerlijk, die tocht van Kabouter Prikkeprak doorheen z’n omvangrijk darmgestel? Men zegt bovendien niet voor niets, dat de ziel in de darmen zit, immer in de heimelijke hoop er een verlossende wind te kunnen vangen.

Was dat daar in Den Haag een grap, of om te huilen? Wat er ook van zij, ook hierover valt niet te Ruttentutten: je moet het maar doen, jezelf zo te kakken durven zetten voor het zogenaamde ‘goede doel’, namelijk: de boel bij elkaar zien te houden. Niettemin, met wàt een resultaat!

Tekening Siegfried Woldhek.

Echter, voor hetzelfde geld ook best wel tenen krullend: dat het uitvoerend ego zichzelf zoveel potsierlijk geweld aan moest doen, om de wereld leefbaar te houden? You’ll just have to deal with it: to make a screw cap of your own head, of hoe zeg je dat ‘in broken English’?

Het eigen ego daartoe uitgewrongen als een dweil en er de vuile vloer mee aangeveegd. Oftewel, de keizer zonder kleren alsnog verder uitgekleed, namelijk: tot op het bot. Well Done, Mark Rutte, well done!

‘Satura lanx waarvan het woord ‘satire’ is afgeleid, betekent: schaal met gemengde vruchten. Dit verwijst naar de eeuwenoude associatie van satire met het consumeren van voedsel voor de geest.’

‘Satire wordt ook weleens geassocieerd met de geneeskunde, waarbij de satiricus als een arts de maatschappij tracht te ‘genezen’. Het heeft een relativerende werking, waardoor de spanning er even afgaat.’

Volgens NPO Kennis is het een komisch commentaar op de werkelijkheid. Een kunstvorm waarbij vaak op humoristische wijze maatschappijkritiek of kritiek op personen wordt gegeven. De kritiek kan geleverd worden via parodie, ironie, sarcasme, en karikatuur.

‘Humor draagt de ziel over afgronden heen, en leert ze met haar eigen leed te spelen’, aldus de kunstschilder Anselm Feuerbach. Maar, waarschuwt de schrijver Baer-Oberdorf: ‘Neem u in acht voor degenen, die uw scherts niet begrijpen; zij begrijpen uw ernst stellig nog minder’.

‘Satire is komisch commentaar op de werkelijkheid, zo simpel én zo ingewikkeld is het’, volgens satireprofessor Wim de Bie, 2012. En Freek de Jonge vindt ‘dat satire de werkelijkheid moet kunnen overdrijven, maar die is zélf soms zo sterk overdreven, dat satire niet meer werkt.‘

Ironie is milde spot. Een half ernstige, half humoristische aanval op menselijke dwaasheden of maatschappelijke toestanden.

Sarcasme is de laagste vorm van humor, maar de hoogste vorm van intelligentie’, zei Oscar Wilde. Uit een studie van de Harvard Business School blijkt dat sarcasme de hoogste vorm van intelligentie is. Het blijkt een soort van dieper denkvermogen, dat zich uit in bijtende spot.

Cynisme toont ongeloof in de oprechtheid of goede bedoelingen van de mensen, en die houding wordt met bittere of wrede spot geuit, ingegeven door boosheid of teleurstelling.

Omdat satire met een kritische blik naar de samenleving en de machthebbers kijkt, is de functie ervan niet te onderschatten.

Het midden van de jaren 90 was een bloeitijd voor satire in Rusland, maar die is nu weer ondergronds. Toen Poetin kwam was meteen duidelijk dat alles anders werd. ‘Alleen in Rusland noemen we een zwart-wit TV ‘regenboog’, handboeien ‘tederheid’, een kettingzaag ‘vriendschap’ en ballistische raketten ‘vrede’, aldus Michael Zadornov, één van de bekendste Russische satirici.

Trump is zowel in letterlijke als figuurlijke zin, hoe kwalijk ook, een kleurrijke figuur. Ook de groteske Poetin spreekt tot de verbeelding. Maar met Netanyahu valt weinig aan te vangen, als het op satire aankomt. Hij inspireert voor geen millimeter. Met Trump valt sowieso nog te lachen, Bibi echter zet elke satiricus op zwart zaad.

Mijn computer zit inmiddels vol satirische vluchtheuveltjes om even te kunnen ontsnappen aan de ondraaglijke lichtheid van het bestaan. Met jaren lang al Peter van Straten, de fijnzinnigste observator ter wereld.

Kamagurka met zijn speelse, absurde helderheid.

Jeroom, met zijn dolle prachtprentige satire.

En last but not least de gallige Gummbah die zich in mijn map ‘Gortjes’ heeft genesteld. Allemaal binnen handbereik voor als de ziel niet kan opboeren, en o zo bevrijdend. Je krijgt er wel gniffelige rimpels van.

Deze onschuldig uitziende prent in de Humo destijds wilde mijn kleindochter graag uitknippen voor in haar poëzie-album…

‘Humor: de glimlach van iemand die weet hoe weinig er te lachen is’, zoals aforisme-auteur Julien de Valckenaere beweerde? Echter: ‘Sommige mensen kan men alleen amuseren door uit te glijden op een bevroren trottoir of over een bananenschil’ meende de Amerikaanse Edgar Watson Howe.

Hoe dan ook, volgens de poëtische realist Wilhelm Raabe is humor ‘de zwemgordel op de rivier des levens’.

Het stekelvarken had altijd ongelijk.
Als hij iets beweerde, een standpunt innam of ergens zijn mening over gaf, zeiden de dieren tegen hem: ‘Dat slaat nergens op, stekelvarken’ of ‘Wat een onzin!’ of ‘Hoe kom je dààr nou weer bij?’ en schudden hun hoofd over zoveel domheid en kortzichtigheid.
Toen hij bijna jarig was nodigde hij de dieren uit:

Beste dieren,
Ik ben morgen jarig.
Komen jullie?
Als jullie iets willen geven, geef me dan gelijk.
Het Stekelvarken.

De volgende dag, op zijn verjaardag, waren er veel dieren.
Ze feliciteerden hem en luisterden aandachtig naar hem.
Hij sprak met iedereen en gaf de ene onjuistheid na de andere ten beste, poneerde op niets gebaseerde stellingen en verkondigde onzinnige standpunten, pertinente onwaarheden en klinkklare nonsens.

De dieren zeiden telkens, ook al sloeg hij de plank volkomen mis:
‘Je hebt gelijk, stekelvarken, je hebt helemaal gelijk.’
Zelfs de mier gaf hem in alles gelijk.
Tegen de avond gingen de dieren naar huis. Ze bedankten hem voor zijn verrassende inzichten en baanbrekende opvattingen, die hen -zoals ze zeiden – aan het denken hadden gezet.

Uit: ‘Niemands verjaardag’
van de Tijdloze Toon Tellegen.

Keert steeds, niet te vergeten,
terug van nooit weg geweest.
Dat licht, u aangemeten,
kenmerkt u ’t allermeest.

Hoewel in ’t stof gebeten,
maakt gij ons onbevreesd.
Spraakmakend, zo geheten,
een glossolaliefeest.

Zo kwam het hart te weten:
uw naam is Pinkstergeest.

Dat zilveren zwaluwtje in dat
doosje vol fluweel, dat gevonden
vogelveertje en dat bundeltje
zielsverbonden woorden:

het vertelt bijna perfect
op welke wijze ik aan jou denk,
iedere keer als ik dat blauwe lint
van mijn gedachten losknoop,

en het naar jou genoemde
doosje weer eens openmaak.

Het kind weten te bewaren in jezelf
blijkt een lovenswaardige attitude.
Maar wat als het andersom lijkt te zijn,
en de vader van de man het kind is?

Zo’n kind zet de wereld op z’n kop,
hanteert z’n krijsende dwingelandij
en beweert vervolgens schaamteloos
de vader te zijn geworden van de man.

Een harde man op een weke kaaskorst,
met een kinderachtige smaak in de mond?
Het antwoord aan dwazen is zwijgen,
voor één man staat de processie niet stil?

Het doet er niet toe hoe het heet,
als het kind maar een naam heeft,
wie zijt gij, krijgsman, zo vol moed?
Dat is de dwaasheid gekroond.




’t Open roosjen, rijk van blad,
zei aan ’t nog gesloten knopjen,
Dat aan ’t zelfde steeltjen zat:
Zie eens, dik onaartig propjen,
Zie, hoe luisterrijk en schoon
Sprei ik al mijn’ schat ten toon!

’t Knopjen zweeg en hoorde ’t aan;
Maar de middag kwam haar wreken,
Deed heur’ boezem opengaan,
En de volle roos verbleeken.
Hoop en dartelend genot!
Ziet uw beeld en ’t menschelijk lot!

Willem Bilderdijk
(1756-1831)

HET FASCINERENDE VROEG EN LAAT

VAN WILLEM BILDERDIJK HIMSELF

20 mei, ze gingen het gaan doen:
met rasse schreden ‘in de echt treden’.
Trouw aan de goddelijke boodschap:
‘Weest vruchtbaar en vermenigvuldigt u!’

Tien dagen later bleek mijn ‘kiem’ al gelegd,
en tien jaren later waren we met z’n achten.
Helemaal zoals Gezelle dat heeft verwoord:
‘Trouwen is geen eenmanswerk.’

De ouders, het blijven fascinerende figuren
wiens jonge jaren wij niet hebben
gekend, zoals omgekeerd ook zij onze
jaren nà hen niet hebben meegemaakt.

Als een perpetuum mobile, steeds weer
dezelfde gang van zaken. ‘Het Boek tegen
de dood’ van Elias Canetti binnen handbereik,
voor de onmiskenbaar prangende eindigheid.

Het is niet van tik-tok,
maar van tic-tac-Pontiac!

Heel even meende ik
het gezien te hebben,
het parallelle leven.

Als een flits in mijn
glazen bol, die helaas
van de tafel is gerold.

Hoe onwerkelijk ook, ik
kan het niet meer van
mijn netvlies krijgen.

Al zijn ze sowieso nog
niet voor morgen, die
primeuraardappelen..

Ook al blijkt dat vogeltje niet meer te zijn
dan een dode mus: waar -uit diepten van ellende- haalt
dit verguisd kindje die onthutsende glimlach nog vandaan?

Mijn God, kunnen wij nog dieper worden geraakt?
Natuurlijk niet, zegt God, jullie zijn niet eens diep genoeg
om de peiling ervan te kunnen doorstaan.

Hier moet het woord ‘schrijnend’ voor zijn uitgevonden,
alias grievend, allerdroevigst, onmenselijk, godgeklaagd:
‘Wat het gemoed met schurende, brandende pijn aandoet.’

Want inderdaad, dit kan je eigenlijk niet meer geloven,
laat staan verdragen? En dan die omklemde moederhand:
we kunnen er ons wel iets bij voorstellen? Vergeet het.

We kunnen er alleen maar murw geslagen om janken,
zouter dan zout & met zeezand in de ogen, en dan nog:
niet zonder het gevoel ‘als ware het ons eigen kind.’

Hier kan je met geen enkel woord tegenop. In geen enkel
woordenboek ter wereld kan je een verklaring vinden voor
die hartverscheurende glimlach van dit kindje.

Quis non fleret.

De ziel als een slak uit de keel gespiest,
de oogbollen ziek in de zakdoek geniesd.

De stem als een dode puit uitgespuwd,
het hoogste lied terug in de strot geduwd.

Aldus Schorre Morrie, of zoals exact
een vis op het droge naar adem snakt?

But there is always the intensive care
of beautiful music in the air..

Air, I never noticed that you’re there,
I never really even care.
Air, unless it’s windy, I don’t feel you,
but it’s so very nice to breathe you!
Oh, oh Air, I always thougt that you were nothing,
but Air, it turns out that you’re really something!

Air, you’re all around me everywhere,
can I please say what I’ve never said before:
Oh, oh, thank you, Air, for being there…

Ineens, out of the blue, zat ze daar. Wou ze op tafel in de broodzak kruipen, en deed ze ons schrikken met haar buitensporig formaat.
–“Oei, amai! Dat moet toch minstens wel een wespenkoningin zijn..“

Of… dat zal toch niet Vespa Velutina zijn, de Aziatische Hoornaarster? Ik had absoluut geen zin om dat vast te moeten stellen. Niettemin pas gelezen & toch wel onthouden zeker: stuifmeelgele poten..

En jawel hoor, die had ze. Dat kwam dus neer op vangen & verdelgen? Ze zou een volk gaan stichten dat bijen & hommels gaat aanvallen?

Het gemoed schoot meteen in lichterlaaie: want wat een juweel van een wesp. Ze glinsterde in de zon en liet gedwee een potje over zich heen zetten. Niks agressief, totaal niet bangmakend. Zowel gedoemd als uitgedaagd zich zelf te zijn. Toch maar net zoals ook wij allemaal?

En wat werd mij vervolgens opgedragen door Google? In de diepvriezer zetten. Het brein begon er rondjes van te draaien. Ondertussen zat donkere Vespa Velutina verslagen maar rustig op de bodem van het potje. Te wachten op mijn akelig afgedwongen besluit?

Ik heb haar bevriezing seconde na seconde meegemaakt, in de hoop dat het zich uiteindelijk snel heeft mogen voltrekken. Maar wat heeft het gewrongen, dit te moeten doen. Wat een schrijnend potje zal ik morgen in mijn diepvries vinden. In ieder geval: geen gejuich, geen medaille verdiend. Want hoe dan ook, een wonder verdelgd.

Steeds weer opnieuw, het valt niet te ontkennen,
die wonderlijke vaststelling: hoeveel energie er
plots vrijkomt uit een betreurde gestorven mens.

Wellicht ook, omdat het ons zo ontvankelijk
maakt voor de zachte krachten waar
Henriëtte Roland Holst ons attent op heeft gemaakt:

‘.. dat ze zeker zullen winnen in ’t eind,
– dit hoor ik als een innig fluisteren in mij:
zo ’t zweeg zou alle licht verduisteren..’

Zoals God ‘het niet nodig heeft om te bestaan’
zo heeft ook ‘dit innig fluisteren’ geen woorden
nodig, om niettemin uiterst waarneembaar te zijn.

Ooit ergens gelezen (om nooit meer te vergeten)
dat de gestorvene wacht tot de overrompelende rouw
voorbij is, om bij je terug te kunnen keren.

De doden houden niet van het onvervulbare
verlangen hen weer te willen zien zoals voorheen,
ze willen zijn wie ze zijn geworden:

onze zachte krachten.

Felle kleuren voor een felle vrouw?
Plots heeft zij daar zélf geen
oog meer voor, maar elke felle kleur
zal voor altijd de hare zijn.

She has left the building,
of heeft ze zich alleen maar
verstopt, en zal ze zich uiteindelijk
toch weer laten vinden?

Het licht te fel & ons paasmandje
te klein, voor al die uitgestrooide
herinneringen aan haar, als smeltende
paaseieren in de zon.